‘Ik leef dankzij de SS-man’

Emeritus rabbijn Awraham Soetendorp verlangt ernaar dat de woorden die over zijn lippen komen, woorden van vrede zijn: “Shalom zeggen is een krachtenveld in leven roepen, van een verlangen naar echte vrede. Het is getuigen van het onopgeefbare van dat verlangen, van goedheid.”

Hij die de woorden op de lippen laat ontkiemen
Vrede, vrede voor die ver weg zijn en dichtbij

Jesaja 57: 19

“Ik vind het leven en de wereld de laatste jaren overweldigend. Internationaal, nationaal, maar ook persoonlijk. Mijn vrouw heeft jarenlang gestreden tegen kanker en moet nu het hoofd bieden aan de gevolgen van een herseninfarct. Ondertussen is mijn telefoon zelden stil; ik ben in de gezegende leeftijd van 81 jaar, maar er wordt voortdurend een appèl op mij gedaan. 

Ik heb zoveel woorden en zinnen in mijn leven bemind, en nog steeds. Ze gaan met me mee, maar grijpen ook allemaal in elkaar: ik leef in woorden en woorden leven in mij. ‘Woorden kijken elkaar aan en raken buiten zinnen’, dichtte Nathan Alterman in 1968, vertaald in mijn eigen woorden. Zo is het precies. Het is daarmee een haast onmogelijke opdracht om slechts één beminde zin of slechts een paar beminde zinnen te kiezen. 

Tegelijkertijd, door mijn leven heen, hoe donker ook, heb ik er steeds weer voor gekozen om ‘Shalom, shalom’ uit te spreken. Woorden die uitgesproken werden door een profeet, een man uit een volk dat in volledige duisternis was gehuld door ballingschap, een man die oog in oog met misschien wel het einde van het joodse volk en het jodendom – een man die er tóch voor koos om ‘shalom, shalom’ te spreken. 

Wanneer het in je hart is en in je hart blijft zonder uitgesproken te worden, blijft het opgesloten, komt het niet tot uitdrukking. Woorden hebben een mond nodig. Uitgesproken wordt woord materie. Én met dat je het uitspreekt worden de woorden ook een opdracht om te leven naar de woorden die je spreekt. ‘Shalom’ is de opdracht om niet op te geven en steeds weer overeind te komen, en om de ander te helpen hetzelfde te doen. 

Zo zijn de woorden van Jesaja woorden die me juist bij zinnen houden. Het zijn woorden die tijd en ruimte meenemen, al duizenden jaren lang: ‘Hij die de woorden op de lippen laat ontkiemen. Vrede, vrede voor die ver weg zijn en dicht bij’. Dit is mijn eigen vertaling direct uit het Hebreeuws.

Opvallend is dat die eerste zin helemaal niet vertaald wordt in de meeste vertalingen. Mijn leven lang is het mijn verlangen dat de woorden die over mijn lippen komen, woorden van vrede zijn – nabij in het pastoraal werk met de mensen dichtbij en nabij in het pleidooi voor rechtvaardigheid voor de mensen ver weg. Ik zeg ‘sjalom, shalom’ aan alle mensen. Wij waren broers en zussen, wij zijn broers en zussen en wij zullen broers en zussen zijn. ‘Shalom’ is misschien wel het meest krachtige woord dat ik ken.

‘Shalom’ heeft ook een meer persoonlijke betekenis. Het is een van de namen die mijn vader mij gaf, op 17 februari 1943 bij de burgerlijke stand: Shalom Awraham. ‘Waarom geeft u uw zoon zo’n jodennaam?’, vroeg de man van de burgerlijke stand aan mijn vader. Hij antwoordde: ‘Shalom zal hij heten, want shalom zal er zijn.’ De man ging verder met hem in discussie, dat hij mij zo niet kon inschrijven omdat ‘Shalom’ geen officiële naam is. Waarop mijn vader met zijn vuist op de tafel sloeg en zei: ‘Shalom Asch is een bekende schrijver’. 

Shalom zeggen is een krachtenveld in leven roepen, van een verlangen naar echte vrede. Het is getuigen van het onopgeefbare van dat verlangen, van goedheid. Ik leef dankzij de SS-man die de leiding had van de groep die ons kwam oppakken. Hij zei dat hij de volgende dag terug zou komen om ons op te halen, waarmee hij ons een nacht gaf om te ontsnappen. 

Ik leef dankzij mijn pleegmoeder, Duits van geboorte en die het haar plicht vond om haar leven te riskeren voor onder andere mij. En ik leef dankzij mijn pleegvader die op een dag in april 1945 ervoor koos om mij met zijn lichaam te bedekken tegen een projectiel, waarbij hij omkwam. Dat allemaal is onverbrekelijk verbonden met onze worsteling van duisternis naar licht. Uiteindelijk betekent ‘shalom’ ook ‘heel zijn’.”

Awraham Soetendorp (1943) is emeritus rabbijn van de Liberaal Joodse Gemeente in Den Haag. Hij heeft zich zijn leven lang ingezet voor een rechtvaardiger wereld. In 2023 verscheen Levenslessen van een rabbijn, dat hij samen schreef met Annemiek Leclaire en dat verkozen werd tot het beste theologische boek van 2023.